لاک پشتان دریایی

لاک پشت های دریایی سواحل چابهار

ارديبهشت كه به نيمه مي رسد، اتفاق زيبائي در سواحل جنوبي كشورمان دوستداران محيط زيست را به سمت خود فرا می خواند .اين اتفاق در سالهايي نه چندان  دور قابل رويت و جزو زندگي روزمره بوميان حاشيه زيباي دریای عمان از جمله سواحل ماسه ای رمین تا پسابندر شهرستان چابهار می باشد

اين پديده زيبا و هيجان انگيز، به خشکي آمدن  لاك پشت هاي دريايي و تخم ريزي آنها در سواحل است.

از میان 8 گونه لاک پشت دریایی شناسایی شده در آبهای جهان، 5 گونه( به شرح ذیل ) به پهنه آبی دریای عمان و خلیج فارس وارد می شوند و 2 گونه شامل لاک پشت سبز و لاک پشت منقار عقابی در مناطق پراکنده ای از سواحل جنوبی خلیج فارس و دریای عمان خصوصاً در چابهار بر روی سواحل شنی و ماسه های نرم با شیب ملایم تخم گذاری نموده و در خلیج های کوچک و مناطق واجد علف های دریایی و جنگلهای مانگرو علی الخصوص جنگل های حرا خلیج گواتر و گالک به تغذیه می پردازند. (، همچنين براساس مشاهده لاشه لاك پشت زيتوني در خليج گواتر احتمال وجود اين جانور در آبهاي ايران وجود داشت تا اين كه سنوات گذشته در مناطق غربي تر گواتريعني اطراف چابهار دو لاك پشت زيتوني زنده را مامورین اداره حفاظت محیط زیست نجات داده و به دریا برگرداندند)

1= لاک پشت سبز  S: Chelonia mydas   ( در معرض خطر)

2= لاک پشت منقار عقابی S: Eretmochelys imbricate    ( در معرض خطر بحرانی )

3= لاک پشت زیتونی S: Lepidochelys olivata  ( در معرض خطر )

4= لاک پشت سرپهن ( سرخ ) S:Caretta caretta  ( در معرض خطر )

5= لاک پشت چرمی S: Dermochlys coriacea ( در معرض خطر بحرانی )

لاک پشتان دریایی در سطح جهان به دلیل بهره برداری بیش از حد و پایین بودن نرخ زنده مانی نوزاد لاک پشتان ( حدود 2 درصد ) از جانوران در معرض خطر انقراض محسوب می گردند و امروزه مناطق تخم گذاری آنها تقریباً از سرزمین اصلی بر چیده شده و محدود به سواحل شنی جزایر خصوصاً جزایر غیر مسکونی گردیده است. لاک پشت های دریایی همگی از جمله جانوران ذکر شده در فهرست CITES می باشند.

لاک پشت ها :

در جمجمه سوراخ یا فرورفتگی گیجگاهی وجود ندارد. استخوان مربعی شکل یا کوادرات ثابت و غیر متحرک است. لاک پشتها دارای یک صفحه پشتی به نام کاراپاس و یک صفحه شکمی به نام پلاسترون هستند. صفحات در واقع همان لاک ها هستند. بطور کلی در خزندگان پوست دارای ترتیب زیر است. اپیدرم که شامل دو بخش خارجی که خود شامل 5 لایه بوده ، بخش درونی اپیدرم که حاوی 4 لایه است و آخرین بخش این لایه زاینده لایه germina trium stratum تشکیل می‌دهد. و بعد از اپیدرم لایه درم است که بسیار باریک می‌باشد و فاقد غدد مخاطی است. ولی در خزندگان گوناگون دارای غدد تولید کننده رایحه هستند که در برقراری ارتباط بین افراد بکار می‌رود. بیشتر لاک پشتان دریایی شناگران نیرومندی هستند . آنها معمولاَ هزاران کیلومتر از جاییکه سر از تخم در آورده اند ، شکم خود را سیر می کنند ، اما برای آشیانه سازی و تخمگذاری به همانجا باز می گردند . برای انجام این کار ، مجبورند مسافتهای غیر قابل باوری در اقیانوسهای آزاد طی کنند . دانشمندان رد بسیاری از لاک پشتها را در طی مهاجرت های طولانیشان گرفته اند، اما هنوز هیچکس نمی داند آنها چطور از عهده دریانوردي بر می آیند.
لاک پشتها می توانند بسیار عمر کنند ، پیرترین لاک پشت یافته شده ، در جزایر سیشل بیش از 150 سال
عمر داشته است ،بزرگترین لاک پشتها ، پشت چرمیها هستند . آنها رشدی بیش از 8/1 متر (شش پا) و وزنی بیش از 400 کیلوگرم (880 پوند) دارند. لاک پشت خوراکی سواحل فلوریدا به نام تراپین از جمله کوچکترین لاک پشتها است که به طور عمده در آبهای شیرین زندگی می کند و بسیاری از انها دارای رنگی روشن هستند. حدود 250 گونه مختلف از لاک پشتها و سنگ پشتها در سرتاسر دنیا وجود دارند. آنها در زیستگاههای مختلف ، از اقیانوس گرفته تا صحراها ، زندگی می کنند. اما در مکانهایی با اب و هوای سرد قادر به زندگی نیستند

لاک پشت منقار عفابی :

این لاک پشت در خلیج فارس و دریای عمان از هم نوعان خود در جهان کمی کوچکتر و کم وزن تر است.طول متوسط لاک آنها بین 70 تا 80 سانتی متر،پهنای آن 60 تا 70 سانتی متر و وزن متوسط آنها 40 کیلوگرم است.عمده غذای لاک پشت های پوزه عقابی شامل اسفنج ها،مرجان های نرم و حلزون های دریایی است.به همین علت آرواره هایشان به شکل منقار عقاب درآمده است.آنها آب مورد نیاز را از موادی که می خورند به دست می آورند و نمک اضافی را از طریق غده های نمک که در گوشه عقبی چشمشان قرار
دارد دفع مي كنند. تخم گذاری لاک پشت های پوزه عقابی زودتر از گونه های دیگر آغاز می شود.از ابتدای فصل بهار تخم گذاری شروع و تا پایان فصل ادامه می یابد.آنها در فصل تخم گذاری معمولاً دو و گاهی سه بار به فاصله دو هفته به ساحل می آیند و عمل تخم گذاری را تکرار می کنند.
لاک پشت ها معمولاً شب به ساحل می آیند.نرها هرگز به ساحل زادگاهشان بر نمی گردند ولی لاک پشت های ماده پس از رسیدن به سن بلوغ(معمولاً پس از 30 سالگی) برای تخم گذاری به همان ساحلی بر می گردند که در آن زاده شده اند و به احتمال بسیار زیاد همه تخم گذاری های بعدی نیز در همان ساحل زادگاه
صورت مي گيرد. لاک پشت ماده وقتی تصمیم به تخم گذاری می گیرد به ساحل آمده و پس از پیدا کردن مکان مناسب و امن با باله هایش شروع به کندن یک چاله می کند.عمق یک چاله حدود 40 تا 50 سانتی متر است.پس از آن شروع به تخم گذاری می کند و در طی نیم ساعت حدود 100 تخم می گذارد.در پایان کار روی تخم ها را با ماسه می پوشاند و به دریا بر می گردد.کل این فرآیند 2 تا 5/2 ساعت زمانی می برد.
نوزادها پس از 45 تا 75 روز از تخم بیرون آمده و با تلاش و زحمت فراوان خود را از میان شن و ماسه به بیرون می کشند.بچه لاک پشت ها موقع بیرون آمدن از تخم 5 سانتی متر طول دارند و وزن آنها کمتر از 20 گرم است.نوزادها بعد از بیرون آمدن از میان ماسه ها به طرف روشن ترین افق یعنی دریا حرکت می کنند.نورهای مصنوعی(شر و روستاها و...)می تواند آنها را گمراه کند و از مسیرشان منحرف شوند مرغ ها و پرندگان دریایی،لاشخورها،خرچنگ ها و... از دشمنان بچه لاک پشت ها هستند و قبل از رسیدن به دریا ممکن است آنها را شکار کنند.حتی پس از رسیدن به دریا هم خطرات زیادی آنها را تهدید می کند و تنها عده کمی از بچه لاک پشت ها (حدود یک درصد آنها)به بلوغ می رسند.

 

اين گزارش نگاهي دارد به تمام مسائلي كه طي ساليان دراز بر اين موجودات روا داشته ايم  و فناوري و تاثيرات مخرب آن كه پيوسته مي تازد و آن را به صورت يك بحران زيست  محيطي جلوه مي دهد.

لاك پشت هاي دريايي به عنوان گروهي از جانوران كه معرف بخش قديمي و متفاوتي از تنوع زيستي جهان به شمار مي روند، رده بندي شده اند. اين موجودات در راسته اي همراه كروكوديل ها و مارمولك ها از مهره داران 200 ميليون سال پيش هستند و پيش از ديگر خزندگان پا به مرحله حيات گذاشته اند. لاك پشت هاي دريايي در 2 خانواده ، همراه مارهاي دريايي ،  تنها خزندگاني هستند كه با زندگي در آب دريا سازش يافته اند، اما ارتباط خود را با خشكي قطع نكرده اند.

آنها براي تنفس به سطح آب وابسته هستند و در فصل توليدمثل براي تخمگذاري به سمت سواحل شني حركت مي كنند. لاك پشت ها معمولا از گياهان دريايي يا عروسهاي دريايي ، اسنفج ها، لارو سخت پوستان و نرمتنان تغذيه مي كنند. 8 گونه لاك پشت هاي دريايي پراكنش جهاني دارند و انتشار جغرافيايي آنها در آبهاي گرم و نيمه گرم استوايي و از جمله خليج فارس و درياي عمان است.

عمده سواحل ايران كه لاك پشت ها را در خود پرورش مي دهند عبارتند از جزاير لاوان ، قشم ، شيدور و لارك و خارگو.و سواحل چابهار

لاك پشت هاي دريايي در قرن 18 و 19 جمعيت هاي بزرگي بالغ بر ميليون ها عدد را در درياها تشكيل مي دادند، ولي در چند دهه گذشته عوامل مختلف ازجمله صيد و شكار، تخريب زيستگاه ها و مناطق تخمگذاري و اين اواخر با ايجاد انواع آلودگي ها و برداشت غیر قانونی ماسه های سواحل جهت کارهای ساختمانی،  قدرت بقاي كمتري دارند، به طوري كه در حال حاضر تنها جمعيت انگشت شماري از آنها از سيل خطرات متعدد در امان مانده اند كه اين جمعيت هم بشدت در معرض كاهش هستند.

 

 تخريب زيستگاه هاي ساحلي

 

زيستگاه هاي موجود در خشكي كه لاك پشت ها، بخصوص هنگام تخم ريزي به آنها مراجعه مي کرده اند ، مورد تهديد قرار گرفته اند. اين تهديدات  شامل ساخت اسكله و بنادر، شهركهاي ساحلي ، احداث جاده در سواحل ، تردد افراد و وسائط نقليه در سواحل ، نور مصنوعي سواحل ، برداشت شن و ماسه  و فرسايش هستند.

سواحل شمالي کيش در گذشته يكي از زيستگاه هاي مهم  لاك پشت هاي دريايي بوده است . اما در حال حاضر، تاسيس بندرگاه و موج شكنها  باعث مهاجرت لاک پشتها و يا فرار آنان از منطقه  گرديده است.

در جزیره خارگ نیز سواحل غربی در گذشته ای نه چندان دور یکی از مهمترین پرورشگاه های لاک پشت های نوک عقابی بوده، که به دلیل برداشت بیش از حد ماسه ها و نیز ایجاد اسکله و رها سازی پساب های نفتی در این قسمت، ورود لاک پشت ها را به خارگ  غیر ممکن نموده است. 

از طرفي ديگر، احداث شهركهاي ساحلي در سواحل شني براي استفاده از چشم انداز و فعاليت هاي تفرجگاهي هم رو به افزايش گذاشته ، وجود شهركها هم همراه با حضور انسان ها، برداشت شن و ماسه ، افزايش زباله ، تخليه فاضلاب ، تردد بيش از حد و موارد عديده ديگري كه زيستگاه لاك پشت ها را به نابودي مي كشند، همراه هستند.

ساخت جاده هاي ساحلي همراه با تخريب بي قيد و شرط زيستگاه لاك پشت هاست و استفاده از ماشين آلات براي راهسازي و به طور غيرمستقيم تغيير جريان موجود در حوزه آبريز كه در ساختار منطقه سوپرتايدال بسيار حائزاهميت است ، باعث تغييرات شديد مي شود و همانند ديگر موارد ساخت با اثرات مخرب همراه است.

لاك پشت هاي دريايي جهت حركت خود را با استفاده از نور ساطع شده از دريا پيدا مي كنند، در هر شرايط، دريا روشن تر از خشكي به نظر مي رسد. عكس العمل به نور در نوزادان از بالغان شديدتر است.

وجود چراغهاي خودروها يا بزرگراه ها باعث اشتباه در جهتيابي لاك پشت هاي بالغ هنگام تخم ريزي يا نوزادان خارج شده از تخم مي شود. در نتيجه خشكي را به جاي دريا انتخاب مي كنند و پس از صرف انرژي زياد و از دست دادن رطوبت بدن در معرض مرگ حتمي قرار مي گيرند. به همين دليل وجود پروژكتورها و  چراغ خودروها به عنوان عللي كه اين موجودات را به اشتباه مي اندازد، محسوب مي شود و در نتيجه حيوان مسير برگشت خود را به دريا اشتباه مي رود.

 از طرفي رد حاصل از چرخ خودرو به عنوان گودالي براي نوزادان به هنگام بازگشت به دريا محسوب شده و آنها را به دام مي اندازد .ايجاد سروصداي حاصل از تردد اين وسايل نيز باعث فرار لاك پشت ها و مراجعه نكردن براي تخم ريزي در سواحل مي شود.

در برخي نقاط براي استفاده بهتر از دريا اقدام به پيشروي در دريا كرده اند. اين عمل به وسيله ايجاد موج شكن ها و ريختن مقادير فراوان سنگ و خاك در سواحل انجام شده كه باعث جلوگيري از نزديك تر شدن لاك پشت ها به ساحل مي شود.

در نتيجه اين پيشروي ، كانون تخريب به دريا نزديك تر مي شود و محدوده اثر آن، هم خشكي و هم اكوسيستم دريايي را تحت تاثير قرار مي دهد. در ساحل سفين قديم واقع در ضلع شمال غرب جزيره و منطقه مارينا تابان  در كيش  و نیز ساحل غربی جزیره خارگ (سانتا فه ) و ساحل سی  آیلند،  اين پديده را بخوبي مي توان مشاهده كرد.

اهميت اين جانوران چيست ؟

اگر منقرض شوند چه اتفاقي مي افتد؟ به عبارت ديگر اگرچنين جانوران غول آسايي كه به تعبير بعضي ها زشت هم هستند در جهان وجود نداشته باشند چه خواهد شد؟
    اهميت اين جانوران از نظر اكولوژيكي مثل بقيه گونه هاست. يعني هرگونه اي نقش و وظيفه خاصي را در اكوسيستم به عهده دارد كه گونه ديگر قادر به ايفاي آن نيست. به علاوه لاك پشت هاي دريايي سبب افزايش چرخه مواد غذايي داخل آب مي شوند، امروزه ثابت شده هرچه اين چرخه طولاني تر باشد اكوسيستم شرايط پايدارتري خواهد داشت. همچنين حفظ تعادل بين گونه ها، باروري زيستگاه هاي آبي بخصوص علف هاي دريايي و مرجانها و كنترل گونه هاي مهاجم از جمله وظايف لاك پشت ها به شمار مي
  رود كه بسياري از محققان روي آنها تاكيد مي كنند ،  يكي ديگر از ويژگي هاي لاك پشت هاي دريايي، طبيعت به شدت مهاجر آنهاست. يعني ممكن است محل تغذيه آنها با محل توليد مثلشان كيلومترها فاصله داشته باشد. اين عامل باعث شده مديريت و حفاظت آنها با مشكلاتي جدي مواجه شود

این لاک پشت ها هستند که سالیان دراز در زیستگاه عظیم و سرشار خویش – دریا – خواهند زیست و تداوم زندگی نسل لاک پشت را واقعیت خواهند بخشید.

 

قابليتهاي سواحل و دريا در چابهار

 

 

 

 

 

قابليتهاي سواحل و دريا در چابهار

مقدمه:

استان سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی کشور دارای 360 کیلومتر مرز آبی با دریای عمان است که شهرستانهای چابهار و کنارک  دو شهرستان ساحلی  اين استان به شمار می روند و مستقیما با دریا ارتباط دارند . در این بین شهرستان چابهار به لحاظ ارتباط مستقیم با اقیانوس هند از اهمیت ویژه ای از نظر زيست محيطي و صید وصیادی برخوردار می باشد.

آب و هوای سواحل جنوبی ایران تحت تاثیر آب های گرم خلیج فارس و جریان های موسمی اقیانوس هند و پایین بودن عرض های جغرافیایی وضعيت ویژه ای دارد که به اقلیم سواحل جنوبی ایران معروف است.

 ویژگی این اقلیم عبارت است از باران کم ورطوبت نسبی زیاد و گرمای زیاد.

منطقه جنوب شرقی ایران در اواخر دوره ی سوم زمین شناسی دراثر جنبش های کوه زایی از دریا جدا و در آن ابتدا رسوبات آهکی از نوع دریایی و سپس رسوباتی با مواد نسبتا درشت و نرم روی هم انباشته شده است و ضخامت رسوبات رس ماسه ای به عمق بیش از یک کیلومتر می رسد. بر همین اساس پوسته ی اقیانوس هند   با شیب بسیار تند و با سرعتی در حدود 5 سانتی متر در سال به زیر این منطقه فرو رانش دارد که تشکیل سواحل صخره ای چابهار را می توان به عامل فوق نسبت داد.

 فرو رانش مذکورکه مسبب بسیاری از پدیده های تکتونیکی این منطقه از ایران است یکی ازعلل بوجود آمدن گل فشان ها(جوشش حباب های گل ولای از ژرفای زمین)در این منطقه محسوب می شوند که معروف ترین آن گل فشان تنگ در حوزه ی شهرستان کنارک می باشد.

سازندها ی اصلی این منطقه شیل و مارن وماسه سنگ و کنگلومرا است که شیل و مارن گسترش بالایی در منطقه دارند. بخش اعظم جلوه های زمین شناسی موجود در توالی واحدهای شیل و مارن وماسه سنگ رخنمون دارد که از جمله آنها می توان به کوه های مریخی (مینیاتوری) اشاره کرد.

 غالب ترین اشکال مورفولوژیکی ساحلی را می توان برش های عمیق بدلندی معرفی نمود که عموما" خاک های سست با درصد بالای مارن که در نتیجه اثر جریان ها در سطح آنها برش های عمیقی ایجاد کرده است كه به کوههای مینیاتوری يا مريخي معروف مي باشند.

 در قسمت هاي زيادي از محدوده نوارساحلي آثار فسیلی فراوانی مشاهده می شود که این مسئله بیان گر پوشیده شدن منطقه از آب در دوران های گذشته است و ازآن جمله وجود فسیل نهنگ در داخل کوههای مینیاتوری واقع در دروازه ی مریخ  در 10 كيلومتري شرق چابهاراست.

منطقه نوار ساحلي به دلیل وضعیت خاص تکتونیکی جزو مناطق فعال محسوب می شوند .در سواحل منطقه اثرات جریان های دریایی حاکم در مقیاس کلان همراه با اثرات ورود آب رود خانه ها به دریا باعث ایجاد خلیج های زیبایی درمنطقه شده است که به علت شکل نیمه دایره ای به خلیج های امگایی معروف هستند.

از طرف دیگر ماسه های ساحل به سمت خشکی به همراه ماسه های تخریب شده از سطوح ماسه سنگی باعث ایجاد دشت های ماسه های روان در اين مناطق شده است.خلیج های نوار ساحلي درياي عمان از شرق به غرب با ساختاری نسبتا یکسان به نام های خلیج گواتر،خلیج چابهار وخلیج پزم قرار گرفته اند که هر سه خلیج از طریق شاخابه هایی به صورت خور و یا مصب با محیط خشکی در ارتباط هستند و همین امر باعث ارتقای شرایط زیست محیطی حاکم بر این مناطق شده است.

در مجموع واجد اشكال و عوارض مختلفي از سواحل گلي، ماسه اي، سنگي و صخره اي با اشكال گوناگون هيدرولوژيك خورها ، مصب ها ، خليج هاي كوچك و... با وجود شرايط هيدروگرافي ، جزر و مدي و رسوبي خود پناهگاه مناسبي براي زيست موجودات در اين منطقه  فراهم آورده اند.

 

 

 

     عوارض حاشيه سواحل درياي عمان  :

1- پهنه هاي گلي و جزر و مدي : قسمتهايي از حاشيه سواحل بلوچستان داراي پهنه هاي گلي و جزر و مدي مي باشد. اين مناطق به واسطه شرايط مطلوب تالابي ، عمق كم ، مواد مغذي سرشار و توسعه يافتگي كم فيزيكي از زيستگاهاي مهم سواحل جنوب ايران به خصوص براي پرندگان مهاجر آبزي محسوب مي گردند.

2- سواحل شني و ماسه اي : كرانه هاي ماسه اي با وجود اشكالي چون تپه ها و بند هاي ماسه اي در موقعيت هاي مختلف سواحل استان به چشم مي خورند. اين مناطق براي تخم گذاري لاك پشتان دريايي حائز اهميت هستند كه در استان حاشيه  سواحل ماسه اي محدوده رمين تا نزديكيهاي بريس و پسابندر توان بالقوه اي را بعنوان محل تخم ريزي لاك پشتان دريايي دارند.

3-      كرانه هاي سنگي( Rocky shores )  : پراكنش اين دسته از سواحل در كشور ايران بسيار محدود است. خوشبختانه بيشترين وسعت اين سواحل در كشور مربوط به سواحل اين استان بوده كه زيباترين سواحل سنگي و صخره اي را مي توان در سواحل شهرستان چابهار مشاهده نمود. كرانه هاي سنگي در سواحل چابهار به صورت تراسه ها و پرتگاههايي با باريكه ماسه اي كه درهنگام جزر از آب خارج مي گردد و يا بصورت مناطق سنگي وصخره اي كم ارتفاع آب گرفته بوده كه خصوصاً در سواحل پارك گردشگري( دريا بزرگ) چابهار همه روزه گردشگران زيادي شاهد تلاطم امواج دريا به صخره ها و چشم اندازهاي دلنواز آن هستندكه شايد كمتر سواحلي در ايران داراي چنين مناظر و جذابيتي باشند. معمولاً در آن دسته از كرانه هاي سنگي كه بواسطه نزديكي ارتفاعات به دريا ايجاد گرديده آبهاي نزديك كرانه عميق بوده كه در اين مناطق در اوقاتي از سال مي توان به كرات بازيگوشي و فعاليت پستانداران دريايي بزرگ (نهنگ ها) را مشاهده نمود.ساختار پرشيب صخره اي باعث گرديده در اكثر نقاط اين نواحي از توسعه يافتگي مراكز صنعتي و اجتماعي كه مي توانند در رقابت با جذابيت هاي طبيعي توريسم باشند، مصون بمانند. از ديگر ويژگيهاي سواحل صخره اي اين است كه از تنوع بالاي اجتماعات حياتي نوار ساحلي برخوردار بوده، بيشترين ميزان پهنه هايي از جلبك هاي دريايي را مي توان در اين مناطق ديد و جمعيت كف زيان آن بخصوص خرچنگ ها ، دو كفه ايها و شكم پايان بيش از ديگر سواحل است- منطقه بندي زيستي (بيوزوناسيون) نيز در اين كرانه ها معني دار است زيرا تمامي شكاف ها ،درزها،زيرعلف ها و زير سنگ هاي كوچك تبديل به ريز محيط هايي ( Micro-habitat) مي شود كه ساكنين خاص خود را دارند و روي بستر سنگي را معمولاً لايه اي مسطح و ضخيم از جلبك ها پوشا نده كه جانوران را از خشك شدگي و آفتاب شديد تا حدودي محافظت مي كند. اين در حالي است كه اين دسته از سواحل در صورت آلوده شدن خصوصاً آلودگي نفتي به سختي قابل پاكسازي و احيا مي باشند

خورهاي مهم سواحل استان :

در سواحل جنوبی علاوه بر رودخانه های متعددی که به دریا وارد می شوند ،خورهای زیادی وجود دارند که دارای ویژه گی های زیست محیطی خاص می باشند.

تعدادی از خورهای منطقه پوشیده از رویش های مانگرو و علفزارهای تالابی شوراست و همچنین از مراکز جلب پرندگان آبزی محسوب می گردند.اين خورها به علت در پناه بودن از تلاطم شدید دریا مورد استفاده صیادان و بازرگانان محلی برای پهلو گیری لنج ها و سایر شناورها قرار می گیرند .

خور ها از آنجا که آب خود را از دریا دریافت می نمایند به راحتی از طریق آلاینده ها ی دریایی به خصوص آلودگی نفتی تاثیر پذیرفته و به دلیل چرخش ضعیف آب در آنها نفت و سایر آلاینده های وارد شده به سهولت کناره های آنها را آلوده ساخته و به سادگی قابل پاکسازی نمی باشند.

 مجموعه این شرایط خور ها را به عنوان یکی ازمناطق ساحلی حساس تبدیل نموده است.

در مجموع 27 خور و خور مصب در نوار ساحلی استان سیستان و بلوچستان تشخیص داده شده است.

اين خورها  شامل خور تیس،  نمکی ، پاک ، مج ، فجر،  پزم ، تنگ ، رمین،  لیپار ، دربند،  توج ،خور گرین در،  گزخور ، زال خور،  شترک  کاشکور ، چونح  ،بارگین،  چوکین  ،چای خور ، کرکش ، بریس ،باتبلانتاک  ،میامی ، گواتر،  باهور و بانو خور می باشند که دهانه ی برخی خورهای مذکور در حال حاضر بسته می باشد که 12 عدد از آنها به لحاظ مساحت و ویژه گی زیستي ، بیشتر مورد توجه قرار گرفته اند.

به لحاظ وجود رودخانه های فصلی و سیلابی در منطفه و کانال های ارتباطی بین رودخانه ها و بخش های انتهایی برخی از خورها مانند رودخانه ی گوردیم و خور پزم و... بوجود آمده است که همین امر منجر به اختلاط آب شور و شیرین در این محیط گشته و شرایط ویژه ای را پدید می آورد که در نتیجه تولید بالای مواد آلی و تجمع موجودات آبزی در این مناطق قابل ملاحظه خواهد بود.

 مجموع مساحت این خورها در محدوده ی ساحلی استان 110.440 کیلومترمربع می باشد.

جنگلهای با ارزش جزر و مدی حرا در خور باهو شاخص ترین خور منطقه در محل اتصال رودخانه باهوکلات به خلیج گواتر قرار دارند و زیستگاه بی نظیری را برای انواع پرندگان آبزی نظیر فلامینگو،  پلیکان،  حواصیل هندی،  اگرت ساحلی  ،عقاب ماهیگیروسلیم خرچنگ خوار پدید آورده است.

بدلیل کمی عمق آب در اکثر خورها خصوصا" خور باهو و در نتیجه رسیدن نور کافی به تمام عمق چرخش مواد غذایی شباهت زیادی به دریاچه های کم عمق دارد و عمل فتوسنتز در تمام سطوح آب قابل انجام است.

از طرفي گرمسیری بودن منطقه نیز فعالیت فيتوپلانکتون ها را در تمام طول مدت سال امکان پذیر نموده است. با توجه به ورود سیلاب های شدید آب شیرین که در عین حال مواد شسته شده از اراضی مسیر را نیز به همراه دارند و عمق کم خور، جانورانی که در این محل زیست می نمایند در برابر نوسانات شوری و درجه حرارت از خود مقاومت نشان داده قادر به تطبیق سریع خود با این تغییرات می باشند. همچنین به نظر می رسد بسیاری از آبزیان دریای عمان و اقیانوس هند نیز برای تغذیه به خور باهو و خلیج گواتر رفت و آمد می نمایند.

لازم بذكر است كه خور باهو كلات،خور گا لك ، خورپزم، خور راشدي و خور تنك و... به دليل آرامش نسبي آب، عمق كم و تاثير پذيري از مواد خشكي مورد توجه برخي آبزيان جهت تجديد نسل و يا طي نمودن قسمتي از مراحل رويشي قرار دارند. همچنين خورها ي منطقه از مراكز جلب پرندگان آبزي بوده و بعلت در پناه بودن از تلاطم شديد دريا مورد استفاده صيادان و بازرگانان محلي براي پهلوگيري لنج ها و ساير شناورهاي خود قرار مي گيرند.

توضيح اينكه خورها از آنجائيكه آب خود را از دريا دريافت مي نمايند به راحتي از طريق الاينده هاي دريايي بخصوص آلودگي نفتي تاثير پذيرفته و بدليل چرخش ضعيف آب در آنها ، نفت وارد شده به سهولت كناره هاي خور را آلوده ساخته كه به سادگي قابل پاكسازي نمي باشد.

خليج هاي مهم منطقه:

خلیج های استان نیز همچون خورها از جمله محیط های رسوبی هستند که از غرب به شرق ساحل شامل خلیج های پزم ، چابهار  و گواتر می باشند.

 - خلیج گواتر مهمترین جلوه زمین ريخت  شناسی به شمار می رود و دور افتاده ترین خلیج ایران است .

بخشی از اين خليج در کشور پاکستان قرار دارد. ساحل شنی این خلیج از محل های اصلی تخم گذاری لاک پشت های دریایی است و از طرف دیگر یکی از سایتهای سر شماری پرندگان استان به شمار می رود.

خليج گواتر در برگيرنده بخشي از جنگل هاي مانگرو و جمعيت جانوري وابسته به آن است. هر چند جنگلهاي حرا توده خالص و يكدستي هستند و هيچ‌گونه تنوع گياهي در آنها مشاهده نمي‌شود. ولي در مقابل از تنوع جانوري بسيار بالايي برخوردار هستند و اين تنوع قبل از هر چيزي به خاطر موقعيت گذرگاهي يا اكوتوني آنهاست. اين جنگلها هديه مشترك دريا و خشكي است و حفاظت از اين جنگلها در همه دنيا به عنوان زيستگاههاي با ارزش و حساس و به ويژه از منظر گردشگري مورد تاكيد قرار گرفته است.

مساحت خلیج گواتر415.94 کیلومترمربع بوده که 127.36 کیلومترمربع از آن در ایران قرار گرفته است .

از 6 شاخابه ی آن 3 شاخابه با نام های خور باهو  مصب رودخانه ی باهو کلات و خورگواتردر محدوده ی مرزهای استان سیستان و بلوچستان قرار دارند.

دهانه ی ورودی خلیج 31.03 کیلومتر و طول خط ساحلی آن 65.94 کیلومتراست که سهم سواحل ایرانی آن 35.97 کیلومتر محاسبه شده است.

وجود صخره های ساحلی اطراف خلیج محیط مناسبی را جهت رشد انواع جلبکهای ماکروفیت فراهم نموده است .در این رابطه 36 گونه مختلف جلبک های ماکروفیت از انواع جلبک های قهوه ای، قرمز و سبز در خلیج گواتر بدست آمده است .

تعدادی از آبزیان موجود در خلیج گواتر شامل انواعی از ماهیان ( یال اسبی

،شوریده، میش ماهی، سنگسر، حلوای سیاه ، کفشک، ساردین، بیاح، هامور، شانک، حلوای سفید و .... ) انواع سخت پوستان ( شاه میگو، میگوهای هندی سفید، میگوی ببری سبز، میگوی موزی ،خرچنگ ابی، خرچنگ سه کله ای )مي باشند.

آبزيان منطقه از نقطه نظر شیلاتی چه به لحاظ صید و چه به لحاظ تکثیر و پرورش حائز اهمیت بسیاری هستند.

بیش از 14 گروه مختلف ماکروفون در خلیج گواتر بدست آمده است و از این میان گروه های کرم های پر تار،شکم پایان،دوکفه ای هاو ناجورپایان بالاترین میزان فراوانی را در بین گروه های دیگر دارند. از گونه های دیگر انواع نرم تنان است که به وفور در منطقه مشاهده می شود در یک روند کلی از غرب به طرف شرق تنوع زیستی بیشتر می شود چون بستر صخره ای بیشتر می شود و به اقیانوس نزدیک می شویم .

- خلیج چابهار با مساحت 290.16 کبلومترمربع به لحاظ هم جواری با منطقه آزاد تجاری-اقتصادی چابهار یکی از قطب های اقتصادی مهم سواحل ایران به شمار می رود. دهانه ی ورودی این خلیج 14.05 کیلومتر و نوار ساحلی آن 56.43 کیلومتر می باشد که 4 شاخابه از آن به صورت خور به داخل خشکی منشعب شده است .

 این خلیج به دلیل وجود سواحل صخره ای خود از اهمیت ویژه ای  به دلیل حضور توده های مرجانی و پهنه های جلبکی برخوردار است.

- خلیج پزم با مساحت 67.78 کیلومترمربع کوچکترین خلیج استان می باشد .دهانه ی ورودی این خلیج 11.54 کیلومتر و نوار ساحلی آن 26.56 کیلومتر است . خور مصب های پزم و گوردیم یا راشدی به صورت 2 شاخابه از این خلیج به داخل خشکی نفوذ پیدا کرده اند .  خليج پزم در شهرستان كنارك واقع گرديده و داراي شرايط استراتژيكي و صيادي قابل توجه بوده كه كوه هاي گورديم متصل به اين خليج كه در حاشيه دريا به صورت يك جزيره با پوشش متراكمي از گياهان نمايان هستند در برگيرنده مناطق بكر بوده كه با برنامه ريزي و اعمال مديريت زيست محيطي در آينده مي تواند زيستگاه مناسبي براي گونه هاي جانوري در معرض انقراض منطقه خصوصاً جبيرو... با رها سازي آنها در اين منطقه باشند.

بعلاوه این منطقه نیز به دلیل مهاجرت پرندگان آبزی از اهمیت ویژه ای برخوردار است

گونه هاي مهم حیات وحش منطقه:

گونه هاي مهم حیات وحش نوار ساحلی و دریای عمان شامل پستانداران ، آبزیان ، خزندگان  ،دوزیستان، نرم تنان و پرندگان می باشند.

-از پستانداران دریایی  شاخص منطقه می توان به گاو دریایی،  نهنگ آبی،  نهنگ براید،  نهنگ خاکستری ، نهنگ گوژپشت،   دلفین معمولی ،  دلفین گوژپشت ،  دلفین بینی بطری  ، نهنگ دندان کلفت و پورپویز پوزه پهن اشاره كرد.

-پرندگان منطقه شامل انواع پرندگان بومی ، مهاجر آبزی ، کنارآبزی و پرندگان شکاری می باشند که بالغ بر 200 گونه بر آورده شده اند.

اين گونه ها در داخل خورهای پر پیچ و خم جنگل های حرا و سواحل ماسه ای زیست می نمایند.

در سواحل خليج فارس و درياي عمان 9 راسته،32 خانواده و 110 گونه پرنده از مجموعه پرندگان ايران به صورت ساكن و مهاجر شناسايي و از ميان پرندگان كمياب دنيا تاكنون پليكان پاخاكستري و گيلانشاه خالدار به صورت مهاجر عبوري يا فصلي در فصول پاييز و زمستان در ناحيه ساحلي جنوب كشور مشاهده شده است. گونه حواصيل هندي نيز تنها مختص نواحي ساحلي جنوب كشور مي باشد. مناسب ترين مكان هاي زيستي پرندگان آبزي در سواحل جنوبي، انواع سيستم هاي تالابهاي ساحلي شامل خورها، مصب ها، علف زارهاي تالابي، جنگل هاي مانگرو و دهنه هاي گلي است كه به علت وفور مواد غذايي ، امنيت و آرامش پناهگاه مورد توجه قرار مي گيرد. خليج گواتر و سواحل زيباي جنوب استان نيز از مراكز عمده مورد توجه پرندگان آبزي محسوب مي شوند.

 شكار، آلودگي نفتي، توسعه آبزي پروري، فعاليت هاي تفرجي و دگرگون سازي شرايط زيستگاهي يا انجام برنامه هاي نا هماهنگ توسعه اقتصادي در ناحيه ساحلي از جمله مواردي است كه امنيت زيستگاهي پرندگان مهاجر و بقاي آنها را در ناحيه ساحلي جنوب استان و حتي كشور تحت الشعاع قرار داده است.  

از سایت های مهم سر شماری پرندگان منطقه می توان سایت هاي کلات ، سایت خورتنگ، سایت خورگالک،سایت خور پزم  سایت ساحل کنارک تا خور کنارک، سایت بندر تیس تا تاسیسات آب شیرین کن، سایت چابهار، سایت رمین،سایت بندربریس،سایت خور گواتر،سایت خور باهو کلات، سایت سواحل بین خور گواترو خور باهو و سایت خور باهو را نام برد.

-ازانواع خزندگان پنج گونه لاک پشت دریایی شامل لاک پشت سرخ ،لاک پشت سبز، لاک پشت عقابی، لاک پشت زیتونی ریدلی و لاک پشت چرمی و 9 گونه مار دریایی شامل مار دریایی نوکدار، حلقه دار، سرکوچک ،خلیج فارس، آراسته، زرد، کوتاه، شکم زرد و افعی شکل در منطقه مذکور یافت می شوند .

براساس تحقیقات بعمل آمده در دریای عمان 336 گونه ماهی وجود دارد که متعلق به 104 تیره هستند.

خلیج ها و خورها به دلیل دارا بودن شرایط ویژه همواره پذیرای خیل عظیمی از انواع آبزیان می باشند.

در حدود 85 گونه مختلف ماهی، 24 گونه انواع سخت پوستان و 64 گونه مختلف از نرم تنان در خلیج گواتر مورد شناسایی قرارگرفته اند . علاوه بر ان در حدود 31 گروه مختلف زئوپلانکتونی و 93 گونه مختلف از فیتو پلانکتون ها در آبهای خلیج مزبور به سر می برند .

 

تالاب هاي مهم منطقه:

در محدوده ی دریای عمان تالاب های ساحلی منطبق با عمق 6 متری دریا وجود دارد که معروف ترین آنها تالاب لیپار وتالاب صورتي است و یکی از سایت های بین المللی سرشماری پرندگان به ثبت رسیده است.

مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست در نوار ساحلي و درياي عمان:

-یکی از مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست که از ضلع جنوبی در نوار ساحلی قرار می گیرد،منطقه ی حفاطت شده گاندو می باشد که در ضلع جنوبي آن  90کیلومتر در نوار ساحلی امتداد دارد .

وجود جنگلهاي حرا و تالابهاي موجود در خليج گواتر نيز باعث ارزش گذاري بين المللي اين ناحيه شده است. منطقه مزبور محل بسيار خوبي براي زيست پستانداراني از قبيل جبير، كفتار، شغال، سنجاب بلوچي و... مي‌باشد همچنين آبزيان و دوزيستاني مانند تمساح پوزه كوتاه ايراني، لاك پشت سبز دريايي، ماهي گلخورك و... و پرندگاني از قبيل چاخ لق، دراج، شب گرد بلوچي، گنجشك بلوچي، شهدخور، عقاب دشتي و بسياري از پرندگان خاص شبه قاره هند در اين محدوده قابل مشاهده است. اما بيشترين اهميت اين منطقه به دليل زيستگاه تمساح پوزه كوتاه ايراني است

- یکی از مناطق مهم دیگر اثر طبیعی ملی گل فشان تنگ است که در دهستان ساحلی کهیر از توابع شهرستان کنارک قرار دارد (در شرف ثبت) .

همچنين منطقه شکار ممنوع پزم از مناطق حائز اهميت شهرستان کنارک می باشد

اين منطقه كه به تازگي به عنوان منطقه شكار ممنوع اعلام گرديده با وسعت 37700 هكتار در نوار ساحلي درياي عمان واقع گرديده است و از شاخصه هاي آن تنوع اكو سيستمي و تنوع گونه اي آن مي باشد. ويژگيها ، مشخصات جغرافيايي و ارزشهاي حفاظتي منطقه عبارتند از :

موقعيت جغرافيايي منطقه از نظر تقسيمات كشور در استان سيستان و بلوچستان شهرستان كنارك محدوده بين بخش مركزي كنارك و بخش كهير مي باشد.منطقه مورد نظر در قسمت شرق به روستاي كورديم، در قسمت غرب و مرز شمالي نيز جاده آسفالته چابهار - جاسك و از جنوب به نوار ساحلي درياي عمان منتهي مي گردد. از نظر شرايط توپوگرافي و شكل زمين 60 درصد منطقه به نواحي دشتي، 15 درصد آن مناطق مصبي و پيشرفتگي آب دريا (خور) و مابقي به پستي و بلنديهاي اعم از نهشته هاي رسوبي دريايي حاصل از پسروي دريا و تپه ماهورها اختصاص دارد.پوشش گياهي غالب منطقه شامل جنگلهاي حرا، پوشش هاي انبوه كهور ايراني و در مناطقي نيز گونه هاي كنار، گز، كلير و انواع ديگر گياهان بومي منطقه به چشم مي خورد.منطقه فوق الذكر از نظر حيات وحش داراي گونه هاي جانوري شاخصي مي باشد كه مي توان به گونه ،جبير(گونه در معرض خطر انقراض)، سنجاب بلوچي،هوبره،شغال،روباه و خرگوش اشاره نمود.

وضعيت صيد وصيادي در منطقه:

یکی از پتانسیل های شهرستان های ساحلی چابهار و کنارک وضعیت صید وصیادی است .

درحال حاضر بیش از 2000 شناور صیادی به بهره برداری از منابع آبزی می پردازند که 20 درصد شناورهای استان را لنج های بزرگ تشکیل می دهند که در مقایسه با سایر استان های جنوبی به نسبت قابل ملاحظه ی بزرگ تر می باشد.

به طور متوسط حدود 9 درصد ناوگان 4 استان جنوبی را لنج های بزرگتر تشکیل می دهد .

بعلاوه استان سیستان و بلوچستان با توجه به دسترسی به صیدگاههای تون ماهیان، بیش از 68 درصد صید تون ماهیان كشوررا به خود اختصاص داده وپس از آن بترتيب استان هاي هرمزگان 21 درصد، بوشهر6 درصد و استان خوزستان 5/4درصد در رتبه های بعدی صیددر اين رابطه قرار گرفته اند .

 در کل این استان 47 درصد صید انواع آبزیان جنوب و آبهای دور را به خود اختصاص داده است .

از نظر تکثیر و پرورش آبزیان ،تمامی مراکز فعال در این زمینه به تکثیر و یا پرورش میگو می پردازند که مهمترین این مجموعه ها مزارع پرورش میگو در منطقه ی گواتر است . این مزارع متشکل از 107 مزرعه ی 20 هکتاری هستند و جدیدا" نیز در منطقه ی بریس یکی از مزارع بزرگ پرورش میگو در حال ساخت می باشد . از دیگر پتانسیل های منطقه وجود ده ها واحد صنعتي مرتبط با بخش شیلات در شهرستان های چابهار و کنارک می باشد.

بنادر مهم منطقه:

در حال حاضر در محدوده ی نوار ساحلی استان 9 بندربه نام های بریس،پسابندر،رمین،چابهار،تیس،کنارک،پزم ،تنگ و گالک وجود دارد .

 اکثر این بنادر صیادی بوده و مهمتربن بندر حاشیه ی دریای عمان از لحاظ فعالیت های بازرگانی،تجاری ویا صنعتی ،بندر چابهار است که شامل دو بندر مهم شهید بهشتی و شهید کلانتری است .

 لازم به توضيح است كه در حال حاضر نیز طرح توسعه ی اسکله ی شهید بهشتی در حال اجراء است که به علت وجود آبسنگ های مرجانی در جوار اسکله ی مذکور این طرح مشکلات زیست محیطی فراوانی به دنبال داشته و مقرر گردید تا در اسرع وقت نسبت به انتقال مرجان ها و نجات این گونه های با ارزش  با رعايت كليه ملاحظات زيست محيطي اقدامات لازم صورت گیرد.

آبسنگهاي مرجاني منطقه:

خليج چابهار در برگيرنده گونه هاي ارزشمند و منحصر بفرد از آبسنگ هاي مرجاني در كشور مي باشد كه وسعت منطقه مرجاني آن تقريباً 5 هكتار بوده كه اين مرجان ها زيستگاه بسيار مطلوبي براي انواع آبزيان و ماهي هاي زينتي بوده و به عنوان موج شكن هاي طبيعي محافظ  مناطق ساحلي از جريان هاي دريايي نيز مي باشند.

یکی از مزیت های قابل توجه منطفه وجود انواع مختلف مرجان های نرم ،شاخ گوزنی،مغزی،سیاه و.... می باشد که علاوه بر قابليت هاي زيست محيطي بالاي آن استعداد سرمایه گذاری در زمینه ی گردشگری دریایی را نيزدارا می باشد.

 اين گونه هاي كمياب در اثر فعاليت هاي ناشي از رسوبگذاري(مثلاً از كشاورزي و جنگل تراشي)، پرغذايي(فاضلاب صنعتي و خانگي)، برخي روشهاي مخرب ماهيگيري(مثلاً انفجار)، لنگر اندازي شناورها در اين خليج مورد تهديد واقع شده و همچنين آبسنگ هاي مرجاني مي توانند به واسطه فعاليت هاي توسعه اي همچون لايروبي و عمليات پرسازي براي ايجاد بنادر و ساختمان ،اداره و اقامتگاههاي توريستي آسيب ببينند. به لحاظ شرايط بحراني حاكم بر بسياري از سيستم هاي آبسنگ مرجاني و اهميت زيست محيطي و اقتصادي آنها يك EIA   كامل براي پروژه هاي پيشنهادي توسعه مورد نياز است.

سايت هاي مهم غواصي منطقه:

 از سایت های مهم غواصی می توان به سایت پسابندر، بریس،لیپار،دریای بزرگ،خلیج چابهار و دماغه ی غربی پزم را نام برد. علاوه بر آن علاقه مندان به ورزشهای آبی می توانند در تمام فصول به تفرج در منطقه بپردازند. در همین راستا استقرارمدرسه ی غواصی توانسته تا حدودی در زمینه ی جلب گردشگر مفید واقع شود.

 

منابع مهم آلاينده دريائي:

از منابع آلوده کننده ی دریا می توان مواد زائذ جامد خانگی و شهری،پساب صنعتی،خانگی و کشاورزی،تخلیه ی آب توازن کشتيها به دریا ، آلودگی های نفتی که در اثر حوادث مربوط به نفتکش ها و انتشار نفت در دریا به وجود می آید،عوامل طبیعی نظیر طوفان ها و رنگ های ضد ارگانیزم که بر بدنه ی کشتی ها به منظور جلوگیری از رشد اورگانیزم های دریایی بکار برده می شود، را نام برد .

 

سايت هاي مهم گردشگري منطقه:

بطور کلی جاذبه های طبیعت گردی منطقه شامل دره ی تیس، سواحل صخره ای چابهار، گل فشان تنگ،چشمه ی شورعین کهیر، تالاب صورتی، کوههای مینیاتوری، جنگل های حرا،رودخانه ی باهو کلات و ریف های مرجانی خلیج جابهار می باشد.

بعلاوه سواحل گلي جزر و مدي مي تواند براي طبيعت گردها و دوستداران حيات وحش فرصت هاي مناسبي جهت ثبت لحظه ها و بهره گيري از چشم اندازها فراهم آورند.

توضيح اينكه امکانات گردشگری در منطقه ی ساحلی استان ،بسیار محدود است. نبود امکانات و تجهیزات زیر بنایی بهره برداری از پتانسيل هاي گردشگری  مهم منطقه را دچار مشکل کرده است.

راهها ،اقامتگاهها،بندرگاهها،اسکله های آبهای قابل شرب ،محصولات غذایی، پاسگاه های پلیس،پمب بنزین و... در این حوزه بسیار محدود است.

 

 

 

منطقه آزاد چابهار:

از دیگر پتانسیل های منطقه ،وجود منطقه ی آزاد تجاری-صنعتی چابهار با 140 کیلومترمربع مساحت است که در خلیج چابهار واقع گردیده است و شامل 9 پیکره با کاربری های مختلف می باشد.